Đề tài “Một số biện pháp giúp học sinh lớp 5 học tốt phân môn Luyện từ và câu” – GV: Trần Thị Minh Hoa – Trường TH Nam Xá

Tháng Ba 29, 2017 12:59 chiều

Đề tài “Một số biện pháp giúp học sinh lớp 5 học tốt phân môn Luyện từ và câu” – GV: Trần Thị Minh Hoa

  1. Điều kiện, hoàn cảnh tạo ra sáng kiến

Nhận thức được tầm quan trọng của tiếng Việt trong sự nghiệp giáo dục con người. Từ thuở nằm nôi, các em được bao bọc trong tiếng hát ru của mẹ, của bà, lớn lên chút nữa những câu chuyện kể có tác dụng to lớn, là dòng sữa ngọt ngào nuôi dưỡng tâm hồn trẻ, rèn luyện các em thành con người có nhân cách, có bản sắc dân tộc góp phần hình thành con người mới, đáp ứng yêu cầu của xã hội. Trong xu thế phát triển toàn cầu như hiện nay, việc phát triển con người toàn diện là việc thiết yếu. Là người Việt Nam sử dụng thuần thục ngôn ngữ tiếng mẹ đẻ là việc thiết thực. Môn Tiếng Việt ở các cấp học nói chung, ở tiểu học nói riêng, phân môn Luyện từ và câu giúp cho học sinh hình thành và phát triển ở học sinh các kỹ năng sử dụng tiếng Việt. Môn tiếng Việt tập trung thể hiện ở bốn kỹ năng (nghe – nói – đọc – viết). Đây là những kỹ năng quan trọng để học sinh học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi. Đồng thời là cơ sở để học sinh tiếp thu và học tốt các môn học khác ở các lớp trên. Thông qua việc dạy và học, tiếng việt góp phần rèn luyện các thao tác của tư duy. Trong môn Tiếng Việt, phân môn Luyện từ và câu có nhiệm vụ góp phần cung cấp cho học sinh những kiến thức sơ giản về tiếng Việt bằng con đường qui nạp và rèn luyện kỹ năng dùng từ đặt câu (nói – viết), bên cạnh đó còn cung cấp những hiểu biết sơ giản về xã hội, tự nhiên và con người, văn hoá, văn học của Việt Nam và nước ngoài. Ngoài ra phân môn Luyện từ và câu còn giúp học sinh bồi dưỡng tình yêu tiếng Việt và hình thành thói quen giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của tiếng Việt. Phân môn Luyện từ và câu góp phần giúp học sinh hình thành nhân cách và nếp sống văn hoá của con người Việt Nam. Các môn học ở tiểu học có tác dụng hỗ trợ cho nhau nhằm giáo dục toàn diện học sinh phải kể đến Luyện từ và câu, một phân môn chiếm thời lượng khá lớn trong môn Tiếng Việt ở tiểu học. Nó tách thành một phân môn độc lập, có vị trí ngang bằng với phân môn Tập đọc, Tập làm văn… song song tồn tại với các môn học khác. Điều đó thể hiện việc cung cấp vốn từ cho học sinh là rất cần thiết và nó có thể mang tính chất cấp bách nhằm “đầu tư” cho học sinh có cơ sở hình thành ngôn ngữ cho hoạt động giao tiếp cũng như chiếm lĩnh nguồn tri thức mới trong các môn học khác. Trong bộ môn Tiếng Việt 5 phân môn Luyện từ và câu lớp 5 có nhiệm vụ cung cấp kiến thức về từ và câu, làm giàu vốn từ cho học sinh và phát triển năng lực dùng từ đặt câu của các em. Cụ thể là:

– Mở rộng hệ thống hoá vốn từ trang bị cho học sinh một số hiểu biết về từ và câu.

– Rèn luyện cho học sinh các kỹ năng dùng từ đặt câu, sử dụng dấu câu, một số phép nối, cách thay thế và liên kết câu.

– Bồi dưỡng cho học sinh thói quen dùng từ đúng, nói và viết thành câu, có ý thức sử dụng tiếng Việt trong học tập và trong giao tiếp.

Được phân công dạy lớp 5, qua một thời gian giảng dạy tôi thấy học sinh của mình rất cố gắng học tập tất cả các môn học đặc biệt là môn Tiếng Việt. Nhưng trong thực tế khi học sinh thực hành thì nhiều em còn lúng túng. Nhận thức rõ được tầm quan trọng của phân môn, tôi mạnh dạn nghiên cứu chuyên đề “làm thế nào để học sinh nắm chắc kiến thức phân môn luyện từ và câu và tự tin trong học  tập?”.Chính vì thế mà tôi chọn đề tài “Một số biện pháp giúp học sinh lớp 5 học tốt phân môn Luyện từ và câu” để viết sáng kiến kinh nghiệm.

  1. Thực trạng của vấn đề
  2. Đối với giáo viên:

* Thuận lợi:

-100 % cán bộ giáo viên có trình độ chuyên môn đạt chuẩn trở lên. Phần lớn giáo viên được phân công phụ trách khối lớp 5 có kinh nghiệm công tác nhiều năm và có vốn hiểu biết nhất định về kiến thức. Hiểu được đặc điểm tâm sinh lý của học sinh.

– Giáo viên nhiệt tình trong công tác, tận tụy với học sinh; luôn tích cực tự học và sáng tạo trong giảng dạy.

* Khó khăn:

– Phương pháp giảng dạy chưa phù hợp, năng lực tổ chức giờ học theo nhóm đối tượng còn hạn chế. Chưa quan tâm đến tất cả học sinh trong lớp, giáo viên chỉ chú trọng vào các em học sinh hoàn thành tốt và coi đây là chất lượng chung của lớp.

– Trình độ giáo viên chưa đồng đều đôi lúc còn giảng dạy theo phương pháp cũ, chưa chịu đầu tư thời gian cho việc nghiên cứu để khai thác kiến thức và tìm ra phương pháp phù hợp với học sinh, còn lệ thuộc vào đáp án, gợi ý dẫn đến học sinh ngại học phân môn này. Tâm lí giáo viên sợ hết giờ nên sử dụng phương pháp rèn theo mẫu cho nhanh, học sinh chưa phát huy được tính tích cực.

Ví dụ: Bài mở rộng vốn từ: Tổ quốc( tuần 2): bài 1, 2, 3, 4 giáo viên hướng dẫn học sinh làm bài vào vở bài tập Tiếng Việt. Hình thức: cá nhân xuyên suốt từ bài 1 đến bài 4. Phương pháp: hỏi đáp là chủ yếu.

– Bên cạnh đó, hình thức tổ chức dạy học của một số giáo viên còn đơn điệu, hầu như ít sáng tạo, chưa thu hút lôi cuốn học sinh.

– Điều kiện giảng dạy của giáo viên còn hạn chế, các tài liệu tham khảo phục vụ việc giảng dạy Luyện từ và câu cũng như tranh ảnh, vật chất và các đồ dùng dạy học khác chưa phong phú.

  1. Đối với học sinh:

*Thuận lợi:

– Hầu hết các em học sinh lớp 5 đã có những kiến thức sơ giản về ngữ âm và ngữ pháp đã được làm quen ở các lớp dưới.

– Một số em đã có ý thức tự học và tự rèn luyện.

– Sự quan tâm của phụ huynh học sinh cũng góp phần nâng cao chất lượng môn học nói riêng và môn tiếng việt nói chung.

* Khó khăn:

Là giáo viên trực tiếp giảng dạy ở lớp 5, được tiếp xúc và tâm sự với nhiều đối tượng học sinh, được dự giờ đồng nghiệp, tôi đã cập nhật và thu nhận rất nhiều thực trạng cũng như những sai sót, nhầm lẫn của học sinh khi thực hành các bài tập luyện từ và câu:

– Khi học các em còn có thói quen chờ thầy cô làm rồi chép bài, khả năng nhớ, hiểu và vận dụng kiến thức trong quá trình học tập còn yếu. Học sinh còn học vẹt, nhớ máy móc khi học phân môn này.

– Các từ cần giải nghĩa đa số là các từ Hán Việt nên học sinh khó hiểu, khó giải thích. Diễn đạt thì lủng củng, tâm lí sợ sai, không mạnh dạn.

– Các em ít sử dụng từ điển nên vốn từ còn hạn chế.

Bên cạnh đó một số phụ huynh chưa thực sự quan tâm đến con em mình cũng làm ảnh hưởng đến chất lượng học tập bộ môn.

III. Các giải pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề

Để giúp các đối tượng học sinh khắc phục và hoàn thiện những thực trạng nêu trên là một vấn đề không đơn giản. Với thực tiễn đặt ra hiện nay, đòi hỏi ngành giáo dục nói chung, mỗi thầy cô giáo chúng ta nói riêng, cần phải giúp học sinh học tập tốt hơn phân môn luyện từ và câu. Để làm được điều đó tôi đề ra cho mình những giải pháp sau:

Giải pháp 1: Giáo viên giúp học sinh nắm vững nội dung chương trình, các  kiến thức, kỹ năng cần đạt được trong phân môn luyện từ và câu lớp 5

Với mạch kiến thức được sắp xếp theo vòng tròn đồng tâm tuỳ theo ở mỗi lớp mà có những yêu cầu khác nhau. Tuy nhiên nếu các em nắm chắc những kiến thức ở lớp dưới thì lớp 5 các em sẽ nắm kiến thức dễ dàng hơn.

Mạch kiến thức của phân môn Luyện từ và câu trong chương trình lớp 5 gồm:

  • Các lớp từ: Từ đồng nghĩa; Từ trái nghĩa; Từ đồng âm; Từ nhiều nghĩa.
  • Từ loại: Đại từ; Đại từ xưng hô; Quan hệ từ
  • Kiểu câu: Ôn tập về câu; Câu ghép; Cách nối các vế câu ghép.
  • Liên kết câu: Liên kết các câu trong bài bằng phép lặp từ ngữ; Liên kết

các câu trong bài bằng phép thay thế từ ngữ; Liên kết bằng phép nối.

  • Dấu câu: Ôn tập về dấu câu

Từ những mạch kiến thức trên của chương trình, tôi cô đọng một số kiến thức trọng tâm cần lưu ý cho học sinh khi học các nội dung trong phân môn Luyện từ và câu lớp 5 như sau:

  1. Về nghĩa của từ ( từ đồng âm, từ nhiều nghĩa)

Trong chương trình môn Tiếng Việt lớp 5, nội dung nghĩa của từ được tập trung biên soạn có hệ thống trong phần Luyện từ và câu. Trong quá trình dạy học, tôi thường nhận thấy các em học sinh sau khi học hai bài “Từ trái nghĩa”, “Từ đồng nghĩa” thì các em dễ dàng tìm được các từ trái nghĩa, việc tìm các từ đồng nghĩa cũng không mấy khó khăn. Song sau khi học hai bài “Từ đồng âm”, “Từ nhiều nghĩa” thì các em bắt đầu có sự nhầm lẫn và khả năng phân biệt từ đồng nghĩa, từ đồng âm và từ nhiều nghĩa cũng không được như mong đợi của giáo viên, kể cả học sinh khá, giỏi đôi khi cũng còn thiếu chính xác. Vì vậy sau khi mở rộng cho học sinh một số khái niệm cơ bản cần thiết về từ đồng nghĩa, từ nhiều nghĩa, từ đồng âm tôi đã hướng dẫn học sinh so sánh sự giống nhau và khác nhau giữa chúng:

Khác nhau:

Từ đồng nghĩa Từ đồng âm Từ nhiều nghĩa
– Đặc điểm: Khác nhau về âm thanh nhưng giống nhau hoặc gần giống nhau về ý nghĩa- Ví dụ:+ xây dựng, kiến thiết,..

+ vàng xuộm, vàng lịm, vàng hoe, …

– Đặc điểm: Giống nhau về âm thanh, khác nhau về ý nghĩa.- Ví dụ:

+ câu cá, câu văn.

+ Cái bàn, bàn bạc công việc

– Đặc điểm: Có một nghĩa gốc và có một hoặc nhiều nhiều nghĩa chuyển. Các nghĩa có mối liên hệ với nhau.- Ví dụ: Từ mắt có những nét nghĩa như sau:+ Đôi mắt của bé mở to.+ Quả na mở mắt.

Giống nhau:

– Từ nhiều nghĩa và từ đồng âm đều có hình thức âm thanh giống nhau

Chính vì sự giống nhau này học sinh rất khó xác định từ nhiều nghĩa và từ đồng âm nên thường dễ nhầm lẫn. Để khắc phục vấn đề trên theo tôi hướng dẫn học sinh nắm vững đặc điểm, cơ chế tạo từ nói chung và cơ chế tạo từ đồng âm, từ nhiều nghĩa nói riêng trong Tiếng Việt.

Cấu tạo của từ gồm 2 mặt đó là nội dung (nghĩa của từ) và hình thức (âm thanh, chữ viết). Các từ khác nhau chính là khác nhau về nội dung và hình thức cấu tạo của từ. Từ đồng âm và từ nhiều nghĩa đều có đặc điểm và hình thức giống nhau, đọc giống nhau, viết cũng giống nhau chỉ khác nhau về ý nghĩa.

Ví dụ 1: Từ đồng âm “chín” trong câu : Lúa ngoài đồng đã chín vàng.(1)

Tổ em có chín học sinh.         (2)

          Xét về hình thức ngữ âm thì hoàn toàn giống nhau còn nghĩa thì hoàn toàn khác nhau: “chín” (1) chỉ hạt đã qua một quá trình phát triển, đạt đến độ hoàn thiện nhất, có màu sắc đặc trưng, “chín” (2) số (ghi bằng 9) liền sau số tám trong dãy số tự nhiên

Ví dụ 2: Từ nhiều nghĩa “chín” trong câu  : Lúa ngoài đồng đã chín vàng.(1)

Nghĩ cho chín rồi hãy nói.      (2)

Hai từ “chín” này, về hình thức ngữ âm hoàn toàn giống nhau còn nghĩa thì “chín” (1) chỉ hạt đã qua một quá trình phát triển, đạt đến độ hoàn thiện nhất, có màu sắc đặc trưng, “chín” (2) là chỉ quá trình vận động, quá trình rèn luyện suy nghĩ khi đạt đến sự phát triển nhất tốt nhất.(Suy nghĩ chín)

Bên cạnh đó, học sinh cần phải hiểu bản chất kiến thức: Từ đồng âm là nhiều từ nhưng nghĩa các từ trong văn cảnh đều là nghĩa gốc. Còn từ nhiều nghĩa thì chỉ là một từ có một nghĩa gốc còn các nghĩa khác là nghĩa chuyển từ nghĩa gốc.

Như ở ví dụ 1 trên “chín ” trong “lúa chín” và “chín” trong “ chín học sinh ” đều mang nghĩa gốc, ví dụ 2 “chín” trong “lúa chín” mang nghĩa gốc còn “chín” trong “ suy nghĩ chín ” mang nghĩa chuyển.

Vậy làm thế nào để học sinh phân biệt được nghĩa gốc và nghĩa chuyển của từ? Các từ mang nghĩa gốc thì nêu được nghĩa khác nhau nhưng phải bằng cách diễn giải. Còn phần nhiều các từ mang nghĩa chuyển thì nêu nghĩa bằng cách thay thế bằng một từ khác (mang nghĩa phụ).

Ví dụ:     Nghĩ cho chín rồi hãy nói.      Thay bằng : Nghĩ cho kĩ rồi hãy nói

Mùa xuân(1) là tết trồng cây

Làm cho đất nước càng ngày càng xuân(2). ( Xuân là từ nhiều nghĩa)

Ta thấy rằng: “xuân”(2) được dùng theo nghĩa chuyển vì “xuân” có thể thay thế bằng “tươi đẹp”. Sau khi học sinh đã nắm bắt được bản chất của kiến thức, để cho học sinh có kỹ năng phân biệt, giáo viên cần biên soạn thành những dạng bài tập hỗn hợp cả từ đồng âm và từ nhiều nghĩa để học sinh luyện tập.

  1. Mở rộng vốn từ

Đối với dạng bài mở rộng và hệ thống hóa vốn từ giáo viên nên vận dụng vốn sống của học sinh và chủ động dẫn dắt, gợi ý, giải nghĩa từ ngữ bằng nhiều hình thức khác nhau để bổ sung vốn tiếng Việt, giúp các em dễ thực hiện yêu cầu của bài tập.

Trong quá trình dạy luyện từ và câu: mở rộng vốn từ giáo viên phải thể hiện đầy đủ về quan hệ biện chứng với nhau giữa các nội dung sau:

– Gia tăng vốn từ có hệ thống.

– Hiểu nghĩa của từ.

– Biết cách sử dụng từ ngữ.

Có thể tuần tự hoặc đan xen lồng ghép lẫn nhau giữa ba nội dung trên. Phát triển vốn từ trước hết phải chú ý về số lượng càng nhiều từ ngữ càng tốt. Nhưng để vốn từ đó tồn tại và đảm bảo chất lượng cần phải cho học sinh hiểu nghĩa của từ và biết cách sử dụng.

Từ những yêu cầu trên khi dạy mở rộng vốn từ cần thưc hiện theo 3 bước sau:

– Giúp HS nắm vững khái niệm chủ đề.

– Lựa chọn sơ đồ để mở rộng vốn từ, kết hợp giải nghĩa từ.

– Giúp HS vận dụng từ ngữ vừa học trong việc luyện tập thực hành.

Vì thế để giúp học sinh mở rộng được hệ thống vốn từ của mình tôi hướng dẫn học sinh sử dụng sơ đồ để phát triển vốn từ

       Sơ đồ mạng:

– GV đưa ra một sơ đồ với ô giữa ghi tên chủ đề chính và những ô khác ghi tên các chủ đề con, trong đó bỏ trống một số mục ở vài ô chủ đề con. Và học sinh sẽ điền hoàn thành các ô trống ấy. Dựa vào các chủ đề con ấy, bằng cách đặt câu hỏi giáo viên hướng dẫn học sinh tiếp tục lần lượt mở rộng từ ngữ theo các chủ đề con ấy.

– GV có thể cho học sinh tự tạo sơ đồ của riêng mình khi các em đã quen với cách sử dụng sơ đồ mạng để mở rộng vốn từ theo chủ đề.

Dưới đây là một sơ đồ mạng về các từ ngữ  chủ đề  “Nhân dân”

Thợ điện      thợ xây           ……..                      bộ đội

 

 

công an

 

 

 

 

 

thợ cày                                                                                            kĩ sư

Nông dân
Trí thức

 

 

Nhân dân

giáo viên

thợ

cấy                                                                                                 bác sĩ

……

 

 

 

 

 

 

 

Tiểu thương   chủ tiệm          ……..         học sinh tiểu học   học sinh THCS       …….

 

Từ sơ đồ mạng với 6 ô chủ đề con như trên, học sinh có thể phát triển mỗi ô khung với những từ liên quan.

Ví dụ:Với khung công nhân HS có thể phát triển thành những ô cấp nhỏ hơn với các nghề khác nhau như: thợ điện, thợ cơ khí, thợ xây…

Tương tự với các khung còn lại.

Sơ đồ hình chuỗi:

Sơ đồ hình chuỗi thích hợp với những chủ đề mà phạm vi mở rộng các chủ đề con của nó không lớn rộng.

Dưới đây là một sơ đồ hình chuỗi dùng để giúp HS mở rộng vốn từ theo chủ đề  “Nam và nữ”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dũng cảm                                                                  Dịu dàng

Cao thượng                                                            Khoan dung

Năng nổ                                                                      Cần mẫn

Mạnh mẽ                                                            Biết quan tâm

  1. Quan hệ từ – Nối câu ghép bằng quan hệ từ

Để dạy tốt quan hệ từ trong phân môn Luyện từ và câu ở lớp 5 thì người giáo viên phải nhận thức đúng đắn tầm quan trọng của quan hệ từ đó là giúp các em học tốt hơn bộ môn Tiếng Việt cũng như các môn học khác và còn giúp cho các em biết cách giao tiếp, cư xử với mọi người trong cuộc sống hàng ngày lịch sự nhã nhặn hơn. Giáo viên cần nhận thức được quan hệ từ như là “chất keo dính” nối kết các từ ngữ, câu văn, đoạn văn lại với nhau một cách chặt chẽ hơn có ý nghĩa hơn. Khi dạy quan hệ từ tôi bám vào chuẩn kiến thức kĩ năng, mục tiêu của tiết học mà chủ động trong việc lựa chọn ví dụ, lựa chọn nội dung các bài tập, phương pháp, hình thức tổ chức sao cho phù hợp với đối tượng học sinh lớp mình, giúp các em dễ tiếp thu kiến thức của bài học. Phân ra từng dạng quan hệ từ để dạy và giúp học sinh biết tác dụng của từng loại quan hệ từ cụ thể.

Ví dụ:   Tiết Luyện từ và câu (tuần 11, Tiếng việt 5, trang 109, 110)

Để hình thành khái niệm quan hệ từ thì tôi lựa chọn bài tập 1 sách giáo khoa để dạy: Trong mỗi ví dụ dưới đây từ in đậm được dùng để làm gì ?

Bài 1 ở sách giáo khoa tôi chọn để giúp học sinh hình thành kiến thức: Tác dụng của tất cả quan hệ từ là dùng để nối các từ ngữ đứng trước và sau nó lại với nhau và làm cho ý của các câu văn, đoạn văn chặt chẽ hơn.

– Rừng say ngây ấm nóng.

Ma Văn Kháng

– Tiếng hót dìu dặt của Hoạ Mi giục các loài chim dạo lên những khúc nhạc tưng bừng ca ngợi núi sông đang đổi mới.

Võ Quảng

– Hoa mai trổ từng chùm thưa thớt, không đơm đặc như hoa đào. Nhưng cành mai uyển chuyển hơn cành đào.

Theo mùa xuân và phong tục Việt Nam

Trên cơ sở các kiến thức đã nắm được trong sách giáo khoa để giúp học sinh hiểu được thấu đáo hơn ý nghĩa của quan hệ từ và sử dụng được quan hệ từ trong nói và viết tôi hướng dẫn cho học sinh Hình thành kiến thức về một số quan hệ từ thường gặp: rồi, và, của, hoặc, nhưng……

Ví dụ : Nêu tác dụng của quan hệ từ “ rồi ” trong các câu dưới đây:

– Vườn cây đâm chồi nảy lộc rồi vườn cây ra hoa.

– Em học thuộc lý thuyết rồi em mới làm bài tập.

– Các em quét nhà sạch sẽ rồi mới lau chùi bàn ghế.

– Con ăn cơm xong rồi  mới uống nước con nhé!

PHIẾU BÀI TẬP NHÓM: Đánh dấu  vào ô trống em chọn:

Ví dụ Các hoạt động Các HĐ đó diễn ra theo thứ tự trước sau Các HĐ đó diễn ra cùng một lúc
– Vườn cây đâm chồi nảy lộc rồi vườn cây ra hoa. Đâm chồi nảy lộc, ra hoa
– Em học thuộc lý thuyết rồi em mới làm bài tập. Học thuộc lý thuyết, thực hành.
– Các em quét nhà sạch sẽ rồi mới lau chùi bàn ghế.    Quét nhà, lau chùi bàn ghế
– Con ăn cơm xong rồi  mới uống nước con nhé! Ăn cơm, uống nước

+ Nhóm trưởng điều khiển nhóm mình thảo luận thống nhất ý kiến

Nêu các hoạt động trong từng câu trên? ( đầm chồi – nảy lộc ; học lý thuyết – làm bài tập ; quét nhà – lau chùi bàn ghế ; ăn cơm – uống nước)

Các hoạt động này diễn ra cùng đồng thời một lúc hay các hoạt động đó diễn ra theo thứ tự trước sau ? ( Diễn ra theo thứ tự trước sau)

Để nối các từ ngữ chỉ các hoạt động đó người ta đã dùng quan hệ từ nào? (dùng quan hệ từ “rồi”)

Từ rồi thường dùng để nối các từ ngữ có mối quan hệ gì với nhau?( Các từ ngữ đó chỉ các hoạt động, các đặc điểm diễn ra theo thứ tự trước sau)

Tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả, nhận xét bổ sung.

Rút ra kết luận : Vậy quan hệ từ “rồi” thường dùng để nối các từ ngữ chỉ các hoạt động, các đặc điểm,… diễn ra theo thứ tự trước sau.

Tương tự đối với quan hệ từ khác giáo viên cần thêm bài tập vào, tổ chức cho học sinh tìm hiểu tác dụng của từng quan hệ từ và cách sử dụng từng quan hệ từ thường dùng vào những trường hợp nào, các từ ngữ được quan hệ từ đó nối lại thường có đặc điểm gì? rèn cho học sinh luyện đặt câu, viết văn có sử dụng từng quan hệ từ đó; sau đó mới cho HS luyện tập tổng hợp – sử dụng tất cả các quan hệ từ.

Quan hệ từ “và” nó dùng để nối các từ ngữ cùng chức vụ ngữ pháp hay nối các từ cùng chỉ đặc điểm hay chỉ các hoạt động của cùng một sự vật.

Ví dụ :  Lan học giỏi hát hay.

Quan hệ từ “của” dùng để nối các từ chỉ đặc điểm của sự vật với bản thân sự vật đó hay nói cách khác đây là quan hệ từ biểu thị mối quan hệ sở hữu.

Ví dụ : Tiếng hót dìu dặt của Hoạ Mi giục các loài chim dạo lên những khúc nhạc tưng bừng ca ngợi núi sông đang đổi mới .

Quan hệ từ “hoặc” nối các từ ngữ có mối quan hệ lựa chọn – chỉ được lựa chọn một trong hai sự việc ở trong câu

Ví dụ : Các em về nhà làm đề một hoặc đề hai.

Khi nối các sự việc có mối quan hệ tương phản đối lập nhau ta dùng quan hệ từ “nhưng (mà)”

Ví du :  Trời rét đậm nhưng (mà) cây cối vẫn xanh tốt.

Những từ ngữ đứng sau làm rõ đặc điểm của sự vật được nêu ở trước từ “như”, là vật được so sánh với sự vật đứng trước từ “như”

Ví dụ :  Trời nắng như đổ lửa.

* Cặp quan hệ từ:

Các cặp quan hệ từ biểu thị mối quan hệ nguyên nhân – kết quả:

trời mưa nên đường lầy lội.

Các vế câu có quan hệ từ: Vì, bởi, tại, nhờ, do, tại vì,…làm rõ nguyên nhân của sự việc trong câu, thường đứng trước những từ ngữ nêu nguyên nhân. Còn các vế câu có quan hệ từ nên, mà,… làm rõ kết quả của sự việc và các quan hệ từ này thường đứng trước các từ ngữ nêu kết quả trong câu đó.

Muốn nhấn mạnh kết quả chúng ta đưa vế nêu kết quả lên đầu câu khi đó quan hệ từ đi kèm với vế kết quả bị lược bỏ.

Các cặp quan hệ từ biểu thị mối quan hệ “giả thiết –  kết quả”

Nếu ngày mai trời mưa thì chúng ta không đi cắm trại.

Như vậy các cặp quan hệ từ : “nếu – thì”, “hễ – thì”,..dùng để nối các vế câu có mối quan hệ giả thiết – kết quả. Nhờ có các cặp quan hệ từ này mà mối quan hệ  giữa các vế câu trở nên chặt chẽ hơn, rõ ràng hơn, câu văn trở nên sinh động hơn.

Các cặp quan hệ từ biểu thị mối quan hệ “tương phản”

Tuy thời tiết rét đậm rét hại kéo dài nhưng cây lúa trên đồng vẫn tươi tốt.

Mặc dù nhà ở xa trường nhưng Hoàng không bao giờ đi học muộn.

Thời tiết rét đậm rét hại thì thường cây cối có phát triển tươi tốt không? Rét mà cây cối vẫn tươi tốt điều đó có mâu thuẩn với sự phát triển của cây cối khi thời tiết xấu không?

Nội dung vế câu này tương phản với nhau (một vế nêu sự việc xấu còn một vế câu nêu sự việc tốt) và chúng được nối với nhau bằng cặp quan hệ từ nào? (Tuy- nhưng)

Vậy để nối các vế câu có quan hệ tương phản đối lập nhau, mâu thuẫn nhau ngoài dùng quan hệ từ nhưng, mà,…chúng ta còn dùng cặp quan hệ từ: tuy – nhưng, mặc dù – nhưng,…

  • Các cặp quan hệ từ biểu thị mối “Quan hệ Tăng tiến”

Khi đã nắm chắc kiến thức tôi cho học sinh luyện tập

Ví dụ: Tìm quan hệ từ trong đoạn trích dưới đây và cho biết quan hệ từ đó nối những từ ngữ nào trong câu:

A Cháng đeo cày. Cái cày của người Hmông to, nặng, bắp cày bằng gỗ tốt màu đen, vòng như hình cái cung, ôm lấy bộ ngực nở. Trông anh hùng dũng như một chàng hiệp sĩ cổ đeo cung ra trận.

Bước 1 : Nhóm trưởng điều khiển các thành viên trong nhóm xác định rõ yêu cầu của bài tập.

  • Tìm quan hệ từ.
  • Các quan hệ từ đó nối những từ ngữ nào trong câu.

Bước 2:  Học sinh nhớ lại các đặc điểm của các quan hệ từ đã học.

Bước 3:  Học sinh tiến hành làm việc ghi kết quả vào phiếu bài tập.

Bước 4: Các bạn dưới sự điều khiển của nhóm trưởng thảo luận trong nhóm thống nhất ý kiến.

Bước 5: Các nhóm thống nhất và kết luận.

Bước 6: Kiểm tra kiến thức:

PHIẾU BÀI TẬP : Gạch hai gạch dưới quan hệ từ và một gạch dưới những từ được các quan hệ từ đó nối lại.

A Cháng đeo cày. Cái cày của  người Hmông to, nặng, bắp cày bằng gỗ tốt màu đen, vòng như hình cái cung, ôm lấy bộ ngực nở.Trông anh hùng dũng như  một chàng hiệp sĩ cổ đeo cung ra trận.

Khi các nhóm thảo luận giáo viên đến các nhóm hỏi để kiểm tra xem các em có nắm vững kiến thức không :

Đoạn văn trên có mấy câu ? Câu nào có sử dụng quan hệ từ ? Quan hệ từ nào dùng để nối những từ nào? Nếu bỏ các quan hệ từ đó thì các câu trên có thành câu nữa không? Mối quan hệ giữa các câu, các ý có chặt chẽ như trước nữa không ?

Khi học sinh nắm vững được cấu tạo của câu, tác dụng của các quan hệ từ, cặp quan hệ từ thì việc dùng quan hệ từ để nối các vế câu ghép các em nắm bắt dễ dàng hơn.

Giáo viên cho học sinh phân tích cấu tạo của câu ghép để học sinh nắm được các vế câu ; chuû ngöõ –vò ngöõ của từng vế và quan hệ từ giữa các vế . Để giúp cho học sinh thực hiện nhiệm vụ phân tích mẫu được dễ dàng, giaùo vieân có thể tách các câu hỏi, các nhiệm vụ nêu trong sách giáo khoa ra thành những câu hỏi, nhiệm vụ nhỏ hơn.

Ví dụ: Yêu cầu của bài tập 1 phần nhận xét của bài “Nối các vế câu ghép bằng quan heä töø”. Phân tích cấu tạo của câu ghép: Chẳng những Hồng chăm học mà bạn ấy còn rất chăm làm.

.    Giaùo vieân hỏi:      Câu ghép này gồm mấy vế câu?

Xác định chuû ngöõ –vò ngöõ của từng vế?

Giữa các vế câu có quan heä töø nào nối kết ?.

Chaúng nhöõng Hoàng/ chaêm hoïc// maø baïn aáy/ coøn raát chaêm laøm.

   QHT            CN        VN        QHT    CN              VN

Ñoái vôùi những tiết tiếp theo giaùo vieân chỉ cần nêu: Phân tích cấu tạo của câu ghép sau :….. là học sinh tiến hành phân tích theo các yêu cầu đó.

–    Về hình thức tổ chức: Tuỳ từng bài, từng nhiệm vụ cụ thể giaùo vieân có thể tổ chức cho hoïc sinh làm việc độc lập, làm việc theo nhóm, sau đó trình bày kết quả phân tích trước lớp.

  1. Liên kết câu :

Câu văn là một bộ phận của đoạn văn. Trong một đoạn văn, các câu văn phải liên kết chặt chẽ với nhau cả về nội dung và hình thức Ngoài sự liên kết về nội dung, giữa các câu trong đoạn phải được liên kết bằng những dấu hiệu hình thức nhất định. Về hình thức, người ta thường liên kết các câu bằng các phép liên kết. Vì thế để giúp học sinh diễn đạt câu văn mạch lạc trôi chảy tôi củng cố hệ thống lại các phép liên kết đã học để học sinh dễ dàng ghi nhớ và vận dụng

* Liên kết câu :                   Lặp từ ngữ

 

Thay thế từ ngữ

 

Dùng từ ngữ để nối

* Phép lặp :

– Ta có thể liên kết một câu với một câu đứng trước nó bằng cách dùng bằng cách lặp lại trong câu ấy những từ ngữ đã xuất hiện ở câu đứng trước nó.

– Khi sử dụng phép lặp tôi cũng nhấn mạnh:  cần phối hợp với các phép liên kết khác để tránh lặp lại từ ngữ quá nhiều khiến cho câu văn không hay.

* Phép thế :

– Ta có thể liên kết một câu với một câu đứng trước nó bằng cách dùng đại từ hoặc những từ ngữ đồng nghĩa thay thế cho các từ ngữ đã dùng ở câu đứng trước .

– Việc sử dụng đại từ hoặc từ đồng nghĩa liên kết câu làm cho cách diễn đạt thêm đa dạng, hấp dẫn.

* Phép nối:

– Ta có thể liên kết một câu với một câu đứng trước nó bằng quan hệ từ hoặc một số từ ngữ có tác dụng kết nối như: nhưng, tuy nhiên, thậm chí, cuối cùng, ngoài ra, mặt khác, trái lại, đồng thời,…

– Việc sử dụng quan hệ từ hoặc những từ ngữ có tác dụng kết nối giúp ta nắm được mối quan hệ về nội dung giữa các câu trong đoạn văn, bài văn.

Sau đó tôi hướng dẫn học sinh các bài tập thực hành để giúp các em biết vận dụng các kiến thức đã học vào thực hành.

Ví dụ: Tìm từ trùng lặp có thể thay thế được bằng đại từ hoặc từ ngữ đồng nghĩa. Hãy thay thế và chép lại đoạn văn :

Páp – lốp nổi tiếng là người làm việc nghiêm túc. Páp- lốp có thói quen làm việc rất thận trọng. Các thí nghiệm của Páp- lốp thường được lặp lại rất nhiều lần…

Học sinh có thể dễ dàng nhận thấy một số từ lặp lại nhiều lần như từ :  Páp – lốp, làm việc. Các em có thể thay thế từ Páp – lốp bằng đại từ ông, từ làm việc thay thế bằng từ đồng nghĩa như xử lí công việc.

  1. Dấu câu

 Trong chương trình tiểu học đang hiện hành, nội dung về dấu câu được học từ lớp 2. Có 10 dấu câu thường dùng và được học ở tiểu học là : dấu chấm, dấu chấm hỏi, dấu chấm than, dấu phẩy, dấu hai chấm, dấu gạch ngang, dấu ngoặc đơn, dấu ngoặc kép, dấu chấm phẩy và dấu ba chấm. Dấu câu là kí hiệu chữ viết để biểu thị ngữ điệu khác nhau. Những ngữ điệu này lại biểu thị những quan hệ ngữ pháp khác nhau và những mục đích nói khác nhau. Nếu sử dụng dấu câu sai dẫn đến việc người đọc, người nghe hiểu sai nội dung diễn đạt. Vì thế, dạy cho học sinh sử dụng đúng các loại dấu là yêu cầu quan trọng của giáo viên tiểu học.

Để giúp học sinh học tốt trước hết giáo viên thông qua các bài tập để rèn kĩ năng thực hành sử dụng dấu.

+ Chọn dấu câu đã cho điền vào chỗ trống.

+ Tìm dấu câu thích hợp điền vào chỗ trống.

+ Đoạn văn đã sử dụng dấu câu sai, hãy sửa lại cho đúng.

+ Điền dấu và giải thích tác dụng sử dụng của dấu câu đó trong câu .

+ Tập viết đoạn văn theo chủ đề có sử dụng các dấu câu đã học.

Luôn kết hợp ôn luyện về cách sử dụng dấu với đọc. Qua đọc, hướng dẫn học sinh ngắt nghỉ hơi, nâng cao, hạ thấp giọng, nhấn giọng để thể hiện đúng giọng đọc của từng kiểu câu. Điều đó hỗ trợ tốt cho việc rèn kĩ năng nghe, đọc, nói, viết cho học sinh tiểu học

Mặt khác trên cơ sở các bài tập về dấu câu tôi tự xác định và chia các loại bài tập thành 3 loại như sau để phát triển và nâng cao:

+ Loại bài tập nhận biết: Loại bài tập này đòi hỏi các em chỉ ra được một đặc điểm khác nào đó của từ, ngữ, câu đã nêu.

+ Loại bài tập sửa chữa: Loại bài tập này đòi hỏi các em phải vận dụng các kiến thức ngữ pháp đã học để phát hiện chỗ sai và viết lại cho đúng một câu, một đoạn văn.

+ Loại bài tập sáng tạo: Loại bài tập này đòi hỏi phải tự tìm tòi và nêu lên một cách dùng từ, đặt câu nào đó theo yêu cầu cụ thể về ngữ pháp.

Ví dụ:  Điền dấu phẩy vào đoạn văn sau đây và cho biết tác dụng của mỗi trường hợp sử dụng.

Hôm qua mẹ mua cho tôi thật nhiều đồ dùng học tập. Nào bút mực cặp vở sách giáo khoa. Sách Tiếng Việt rất dày sách đạo đức thì mỏng vở mỹ thuật lại có nhiều hình vẽ đẹp mắt. Thích quá !

Ở bài tập này, yêu cầu học sinh phải giải thích cách sử dụng dấu. Cách trình bày bài làm có thể như sau:

Hôm qua, (1) mẹ mua cho tôi thật nhiều đồ dùng học tập. Nào bút, (2) mực, (3)  cặp, (4) vở,  (5) sách giáo khoa . Sách Tiếng Việt rất dày, (6) sách đạo đức thì mỏng, (7) vở mỹ thuật lại có nhiều hình vẽ đẹp mắt. Thích quá !

(1) : Dấu phẩy ngăn cách bộ phận chính với trạng ngữ .

( 2, 3,4, 5) : Dấu phẩy ngăn cách các từ ngữ có ý liệt kê.

( 6,7 ) : Dấu phẩy ngăn cách các vế của câu ghép.

Ngoài việc sử dụng hệ thống bài tập phù hợp, trong quá trình giảng dạy về dấu câu, tôi hướng dẫn học sinh ghi nhớ cách sử dụng các loại dấu câu thông thường. Khi có kiến thức chắc chắn về vấn đề này, các em sẽ có thói quen sử dụng, sử dụng đúng chỗ, như một kĩ xảo khi viết .

Dấu chấm : Đặt cuối câu kể. Khi kết thúc đoạn văn thì dấu chấm được gọi là dấu chấm xuống dòng.

Dấu chấm hỏi : Đặt cuối câu hỏi.

Dấu chấm cảm : Đặt cuối câu cảm và câu khiến.

Dấu chấm phẩy : Đặt giữa các vế câu trong câu ghép.

Dấu hai chấm :  Báo hiệu dùng kèm dấu dấu ngoặc kép, dấu gạch ngang để dẫn lời nói trực tiếp hoặc lời giải thích.

Dấu gạch ngang : Đặt trước câu hội thoại, trước bộ phận liệt kê, tách rời phần giải thích với các bộ phận khác của câu, đặt giữa các tên riêng hoặc các con số để chỉ sự liên kết.

Dấu ngoặc đơn : Chỉ ra nguồn gốc trích dẫn, chỉ ra lời giải thích .

Dấu ngoặc kép : Dùng để đánh dấu lời nói trực tiếp hoặc ý nghĩ của nhân vật, đánh dấu từ ngữ được dùng với ý nghĩa đặc biệt.

Dấu ba chấm : Biểu thị lời nói bị đứt quãng, ghi chỗ kéo dài của âm thanh, chỉ ra người nói chưa nói hết …

Dấu phẩy : Ngăn cách trạng ngữ với bộ phận chính của câu, các từ ngữ có ý liệt kê, từ ngữ cùng loại, ngăn cách các vế trong câu ghép.

Tôi không cần phải yêu cầu học sinh học thuộc cách sử dụng mà chỉ thông qua bài tập, vừa thực hành vừa buộc học sinh giải thích vì sao lại sử dụng dấu câu này ở đó ? Như vậy, đã giúp học sinh rèn kĩ năng sử dụng lại nắm được bản chất sử dụng của  từng dấu câu Tiếng Việt.

Ví dụ : Điền dấu câu thích hợp vào đoạn văn sau đây:

Đêm trăng biển yên tĩnh một số chiến sĩ thả câu một số khác quây quần trên boong tàu ca hát thổi sáo bỗng có tiếng đập nước ùm ùm như có ai đang tập bơi một người kêu lên cá heo anh em ùa ra vỗ tay hoan hô.

Để hướng dẫn học sinh làm bài tập này, giáo viên phải thực hiện các bước :

–  Yêu cầu đọc  thầm và điền dấu vào chỗ thích hợp

–  Sau 1,2 phút, qua theo dõi, nếu thấy còn nhiều học sinh chưa làm tốt , giáo viên dùng hệ thống câu hỏi sau:

–    Đoạn văn nói về việc gì ?

–    Đoạn văn có mấy câu. Câu một từ đâu đến đâu ? Câu hai…v..v..

–   Câu nào là lời của nhân vật ? Cần phải sử dụng dấu câu nào ?

–   Có thể đặt dấu phẩy ở những chỗ nào ? Vì sao ?

Như thế, khi học sinh trả lời được các câu hỏi nghĩa là các em đã điền được dấu câu vào đoạn văn.

Đêm trăng, biển yên tĩnh. Một số chiến sĩ thả câu. Một số khác quây quần trên boong tàu ca hát, thổi sáo. Bỗng có tiếng đập nước ùm ùm như có ai đang tập bơi. Một người kêu lên: “Cá heo ”. Anh em ùa ra vỗ tay hoan hô.

Giải pháp 2:  Đổi mới phương pháp và hình thức dạy học nâng cao hiệu quả phân môn luyện từ và câu

Đổi mới phương pháp dạy học là phải phát huy tính tích cực của học sinh giáo viên cần chú ý đối với mọi đối tượng học sinh phân ra nhiều mức độ để có phương pháp dạy thích hợp. Muốn phát huy được tính tích cực của học sinh người giáo viên phải có hệ thống câu hỏi trong mỗi bài thật cụ thể phù hợp với mọi đối tượng học sinh. Giáo viên vận dụng linh hoạt các hình thức tổ chức dạy học theo nhóm, dạy học cá nhân,… Thường xuyên thay đổi các hình thức học tập cho học có thể tổ chức dạy học dưới hình thức trò chơi để kích thích sự hứng thú học tập của học sinh, nhằm đạt kết quả cao trong giờ học mà các em không nhàm chán.

-Việc đổi mới phương pháp dạy học có thành công, hiệu quả hay không là một phần phải có hình thức tổ chức học tập phong phú và đa dạng. Hình thức phải xây dựng phù hợp với nội dung và đối tượng học sinh. Hình thức phù hợp thì tạo nên tiết học sinh động, đạt hiệu quả cao và phát huy được tính cực tự học, chủ động và tự sáng tạo của học sinh.

Bên cạnh đó việc dạy học theo mô hình VNEN thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo nguyên tắc lấy học sinh làm trung tâm, học tập mang tính tương tác và phù hợp với từng cá nhân học sinh.  Lớp học do học sinh tự quản và được tổ chức theo các hình thức như: Làm việc theo cặp, làm việc cá nhân và làm việc theo nhóm, trong đó hình thức học theo nhóm là chủ yếu. Học sinh được học trong môi trường học tập thân thiện, thoải mái, không bị gò bó, luôn được gần gũi với bạn bè, với thầy cô, được sự giúp đỡ của bạn học trong lớp, trong nhóm và thầy cô, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi các em. Vào mỗi giờ học, học sinh được trao đổi chia sẻ các kiến thức của môn học được mở rộng vốn từ tăng khả năng giao tiếp. Học sinh thường được phát huy hơn, tự thể hiện, tự khẳng định khả năng của mình nhiều hơn. Tạo được không khí nhẹ nhàng, thoải mái; các em có điều kiện trao đổi với bạn, với cô những điều mà mình chưa biết, chưa hiểu…điều đó có tác dụng khơi dậy niềm ham thích, say mê tìm tòi khám phá lĩnh vực kiến thức của tiếng Việt. Với phương pháp tổ chức này học sinh nắm kiến thức một cách sâu sắc có cơ sở, được đối chứng qua nhận xét của bạn, của giáo viên.

Trong năm học này lớp tôi cũng đã áp dụng hình thức học theo nhóm và theo tôi quan sát trong tiết luyện từ và câu các em tự tin trao đổi bài với nhau. Đây là hình ảnh các em học tập theo nhóm. Các em học sinh đều rất hào hứng được chia sẻ bài với bạn.

 

 

Ví dụ: Khi dạy tiết luyện từ và câu: Mở rộng vốn từ nam và nữ

Ở bài 1 các em được tự bày tỏ phẩm chất mà mình thích ở một bạn nam và ở một bạn nữ. Và tôi thấy em Hoàng một học sinh rất nhút nhát ở lớp tôi mà em cũng đã  chia sẻ với các bạn : “Mình thích phẩm chất dũng cảm ở bạn nam, phẩm chất đó thể hiện một bạn nam can đảm, không sợ nguy hiểm”. Mặc dù trả lời còn nhỏ chưa mạnh dạn lắm nhưng các bạn trong nhóm đã thưởng cho Hoàng một tràng pháo tay lớn để động viên bạn cố gắng hơn nữa.

Qua đây tôi thấy việc thay đổi hình thức dạy học cũng đã góp một phần để giúp các em tự tin học tập tốt hơn các môn học nói chung và phân môn luyện từ và câu nói riêng.

Giải pháp 3: Vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học trong tiết học phân môn luyện từ và câu

        Để có thể học tốt phân môn luyện từ và câu, tôi cho rằng, ngay từ đầu tiết học giáo viên phải khơi sự tò mò, hứng thú cho học sinh. Khi hướng dẫn học sinh học giáo viên có thể sử dụng linh hoạt nhiều phương pháp dạy học khác nhau (phương pháp trò chơi, phương pháp sử dụng tình huống có vấn đề để tổ chức hoạt động, phương pháp thực hành giao tiếp…..) phù hợp với từng loại bài để cuốn hút các em vào tiết học.

Phân môn Luyện từ và câu lớp 5 gồm 2 dạng bài: dạng bài lý thuyết (hình thành kiến thức mới) và dạng bài thực hành .

  1. Hướng dẫn học sinh hình thành kiến thức mới (dạy dạng bài lí thuyết)

Các bài học Luyện từ và câu thuộc loại hình thành kiến thức mới đều gồm có ba phần: Nhận xét, Ghi nhớ và Luyện tập.

– Nhận xét là phần cung cấp ngữ liệu có liên quan đến nội dung bài học và nêu câu hỏi, bài tập gợi ý cho học sinh phân tích nhằm để các em tự hình thành kiến thức. Giáo viên tổ chức khai thác ngữ liệu ở phần nhận xét theo các hình thức:

+ Trao đổi chung cả lớp;

+ Trao đổi theo từng nhóm;

+ Tự làm bài cá nhân.

Qua đó, học sinh tự rút ra kết luận theo các điểm cần ghi nhớ về kiến thức.

– Ghi nhớ là phần chốt lại những điểm cốt lõi về kiến thức được rút ra qua việc phân tích ngữ liệu. Cần hướng dẫn học sinh ghi nhớ kiến thức như sau:

+ HS tự rút ra những điểm chính cần ghi nhớ qua phân tích ví dụ.

+ Đọc lại phần ghi nhớ trong SGK.

+ Nêu những điểm chính cần ghi nhớ (không nhìn SGK).

– Luyện tập là phần bài tập thực hành nhằm củng cố và vận dụng những kiến thức đã học. Giáo viên tổ chức cho học sinh làm bài tập theo các hình thức cá nhân, cặp đôi, nhóm, trò chơi học tập,…Lưu ý hướng dẫn học sinh làm các bài tập theo các bước:

+ Hướng dẫn học sinh tìm hiểu kĩ yêu cầu của bài tập.

+ Chữa mẫu một bài hoặc một phần của bài tập.

+ Hướng dẫn học sinh làm bài tập vào vở, bảng nhóm, giấy nháp, phiếu bài tập,…

+ Hướng dẫn học sinhtự kiểm tra hoặc đổi bài cho bạn để tự kiểm tra.

  1. Hướng dẫn học sinh làm bài tập (dạy dạng bài thực hành).

– Giúp học sinh nắm vững yêu cầu của bài tập;

– Hướng dẫn chữa một phần của bài tập để làm mẫu;

– Hướng dẫn học sinh làm bài tập vào vở (vở nháp, vở bài tập,…) theo các hình thức phù hợp: cá nhân, cặp đôi, nhóm, trò chơi,…

– Tổ chức cho học sinh trao đổi, nhận xét về kết quả, rút ra những điểm cần ghi nhớ về tri thức.

Khi đã nắm vững được cấu trúc của một bài trong phân môn Luyện từ và câu thì giáo viên có thể linh hoạt phối hợp các phương pháp dạy học khác nhau trong một tiết dạy sao cho phù hợp. Phân môn Luyện từ và câu cung cấp những kiến thức sơ giản về Tiếng Việt bằng con đường quy nạp và rèn luyện kĩ năng dùng từ, đặt câu, kĩ năng nói và viết cho học sinh. Chính vì thế, trong quá trình dạy Luyện từ và câu việc sử dụng nhiều phương pháp dạy học khác nhau sẽ giúp học sinh tích cực hóa hoạt động học tập, hình thành kiến thức và kĩ năng mình. Tuy các phương pháp này không mới mẻ nhưng phần ít giáo viên sử dụng chưa đúng lúc, chưa đúng bài, chưa đúng hoạt động.

Một số phương pháp dạy học tôi thường sử dụng:

* Phương pháp thực hành:

– Dùng phương pháp thực hành để dạy tri thức, để rèn luyện khả năng cho học sinh. Hình thức phổ biến để hình thành kiến thức cho học sinh tiểu học là thông qua thực hành, có nghĩa là việc cung cấp kiến thức mới không phải là trực tiếp, thuần lí thuyết mà được hình thành dần dần, tự nhiên cho học sinh qua các bài tập cụ thể. Phương pháp này thường được dùng với các dạng bài thực hành.

Ví dụ: Khi dạy Luyện từ và câu tuần 20 bài:“ Mở rộng vốn từ: Công dân” trang 18

Bài tập 3: Yêu cầu tìm các từ đồng nghĩa với từ công dân.

Như trong bài tập 1 học sinh đã hiểu được nghĩa của từ công dân: Người dân của một nước, có quyền lợi  và nghĩa vụ với đất nước. Nên từ đó học sinh dễ dàng vận dụng để tìm được từ đồng nghĩa là: nhân dân, dân chúng , dân.

* Phương pháp sử dụng tình huống có vấn đề:

– Dạy học nêu vấn đề là đòi hỏi học sinh tham gia giải quyết các vấn đề do tình huống đặt ra. Tình huống có vấn đề đóng vai trò quan trọng trong dạy học nêu vấn đề. Phải có tình huống có vấn đề mới thực hiện được phương pháp dạy học nêu vấn đề. Thông qua việc giải quyết vấn đề trong tình huống cụ thể, học sinh vừa nắm tri thức, vừa phát triển tư duy sáng tạo. Phương pháp sử dụng tình huống có vấn đề có nhiều khả năng phát huy tính độc lập suy nghĩ và tính sáng tạo của học sinh. Phương pháp này thường được sử dụng nhiều với dạng bài hình thành kiến thức mới.

* Phương pháp đàm thoại:

– Phương pháp đàm thoại nhằm gợi mở để học sinh làm sáng tỏ những vấn đề mới, rút ra những kết luận cần thiết từ những tài liệu đã học cũng như từ kinh nghiệm sống đã tích lũy. Tạo điều kiện để các em phát triển và củng cố khả năng giao tiếp với thầy (cô) và với bạn cùng học; gây hứng thú học tập, hình thành tính độc lập, óc phê phán, phát huy tính tích cực và tương tác trong học tập. Để đảm bảo kết quả việc tiến hành đàm thoại cần chú ý hai khâu quan trọng: thiết kế hệ thống câu hỏi và tổ chức việc đàm thoại ở lớp. Phương pháp này được sử dụng thường xuyên trong cả tiết học.

* Phương pháp thảo luận nhóm:

– Thảo luận là một cách học tạo được cho học sinh luyện tập kĩ năng giao tiếp, khả năng hợp tác và khả năng thích ứng với hoàn cảnh xung quanh. Thông qua thảo luận ngôn ngữ và tư duy của học sinh trở nên linh hoạt và sinh động hơn.

– Điều kiện đảm bảo thành công cho việc thảo luận là:

+ Các đề tài đưa ra thảo luận vừa sức, mới mẻ để kích thích được sự hứng thú suy nghĩ của học sinh.

+ Không lạm dụng quá nhiều hình thức thảo luận nhóm.

+ Có nhóm trưởng điều khiển hoạt động nhóm.

+ Kết quả làm việc nhóm còn được có ý kiến góp ý của nhóm khác.

Phương pháp này cũng được tôi sử dụng nhiều vì rất phù hợp với các bài tập cần có sự chia sẻ hợp tác với nhau giữa học sinh

* Phương pháp sử dụng trò chơi học tập:

– Trò chơi học tập thông qua trò chơi. Trò chơi học tập không chỉ nhằm vui chơi giải trí mà còn nhằm góp phần củng cố tri thức, kĩ năng học tập cho học sinh.

– Việc sử dụng trò chơi học tập nhằm làm cho việc hình thành kiến thức và rèn luyện kĩ năng cho học sinh bớt đi vẻ khô khan, tăng thêm phần sinh động hấp dẫn.

– Điều kiện đảm bảo cho sự thành công của việc sử dụng trò chơi trong học tập là:

+ Nội dung trò chơi phải gắn với mục tiêu của bài học.

+ Luật chơi rõ ràng, đơn giản, dễ nhớ, dễ thực hiện.

+ Điều kiện và phương tiện tổ chức trò chơi phong phú, hấp dẫn.

+ Sử dụng trò chơi đúng lúc, đúng chỗ.

+ Số lượng học sinh tham gia: Vừa phải, không quá ít.

+ Kích thích sự thi đua giành phần thắng giữa các bên tham gia.

Ví dụ: Khi dạy bài mở rộng vốn từ trẻ em ( Sách tiếng việt 5,tập 2 – trang 148) ở bài tập 2: Tìm các từ đồng nghĩa với từ trẻ em.

Tôi cho các em tham gia chơi tiếp sức giữa 2 đội, thi xem đội nào tìm được nhiều từ đồng nghĩa với từ trẻ em và nhanh nhất thì là đội dành chiến thắng. Các em tham gia rất sôi nổi và tìm được rất nhiều từ và không khí lớp học cũng sôi nổi hẳn lên.

– Việc lựa chọn, phối hợp, vận dụng hợp lí các phương pháp dạy học ở từng tiết dạy Luyện từ và câu đều có những đặc điểm riêng, không thể áp dụng một cách máy móc, đồng loạt. Không có phương pháp nào là “vạn năng” là “tuyệt đối” , là có thể phù hợp với mọi khâu của tiết dạy Luyện từ và câu. Chỉ có sự tìm tòi sáng tạo, sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học mới phát huy được tính tích cực của học sinh trong mỗi tiết dạy Luyện từ và câu và đạt được thành công trong mỗi bài dạy. Vốn từ các em trở nên đa dạng, phong phú khi các em chủ động phát huy tính tích cực, độc lập sáng tạo, tinh thần hợp tác làm việc, cùng với sự chỉ đạo sáng suốt của người giáo viên sẽ đem lại một kết quả tốt nhất.

Giải pháp 4: Phối hợp các hoạt động ngoài giờ lên lớp để tích luỹ vốn hiểu biết, vốn từ ngữ cho học sinh.

Ngoài việc dạy học ở trên lớp nên tổ chức cho học sinh những giờ học ngoại khóa thật bổ ích như tổ chức các trò chơi đố vui để học, các hội thi tìm từ nhanh, đặt câu đúng… để các em tăng thêm vốn hiểu biết tạo ra sự thi đua, hứng khởi trong học tập tiếng Việt và phân môn Luyện từ và câu nói riêng. Thông qua các hoạt động ngoài giờ lên lớp như các giờ chơi, chào cờ, các cuộc toạ đàm trao đổi học sinh sẽ tích luỹ được vốn từ cho mình. Phối kết hợp hoạt động ngoài giờ nhằm bồi dưỡng cho học sinh ý thức và thói quen sử dụng tiếng việt văn hoá trong giao tiếp.

Trong năm học vừa qua các em học sinh lớp tôi cũng được tham gia các hoạt động ngoài giờ lên lớp rất bổ ích. Như hình ảnh tham gia cuộc thi “ Phát triển năng lực học sinh tiểu học” do nhà trường tổ chức.

Tôi thấy các em rất tự tin, giới thiệu, giao lưu với các bạn khán giả, các câu trả lời, ứng xử rất rõ ràng mạch lạc. Thông qua các buổi thi giao lưu phát triển năng lực học sinh các em biết đặt câu hỏi một cách lịch sự, tránh hỏi trống không hoặc những câu hỏi tò mò thiếu tế nhị. Biết giữ phép lịch sự khi bày tỏ yêu cầu, đề nghị.

Như vậy ngay trong cuộc sống hằng ngày các em thường giao tiếp với thầy cô, bạn bè, cha mẹ giáo viên cần phải bồi dưỡng ý thức và thói quen sử dụng tiếng Việt văn hoá, phát triển năng lực dùng từ đặt câu của các em để điều chỉnh cho học sinh trong hoạt động giao tiếp.

Với các phân môn khác của môn Tiếng Việt như Tập đọc, Chính tả, Tập làm văn, Kể chuyện, giúp học sinh rất nhiều trong việc mở rộng vốn từ, cách dùng từ để đặt câu khác nhau, từ phải gắn với câu, sắp xếp từ, ý sao cho đúng văn cảnh cụ thể.

Ví dụ: Khi đọc bài “Lập làng giữ biển” có các câu hỏi: ”Thế là thế nào?”

”Đất của nước mình, mình không đến ở thì để cho ai?”; ”Thế nào con, đi với bố chứ?”

Các em thấy ngay, ngoài sự nhận biết về câu hỏi qua dấu câu các em còn nhận biết câu hỏi qua cách đọc câu . Từ đó có thể giáo dục học sinh ý thức bảo vệ và gìn giữ quê hương đất nước.

Tóm lại: Việc tổ chức các hoạt động ngoài giờ lên lớp có tác dụng rất lớn đến việc dạy phân môn Luyện từ và câu giúp các em có thói quen dùng từ đúng, nói viết thành câu, biết quý trọng, biết giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.

  1. Hiệu quả do sáng kiến đem lại

Với sáng kiến này tôi đã áp dụng trong năm 2014 – 2015 tại trường tiểu học Nam Xá và đã đạt được rất khả quan:

– Học sinh rất hứng thú và say mê với môn Tiếng Việt, đặc biệt là kĩ năng làm các bài tập trong phân môn luyện từ và câu rất thành thạo. Các em đã hình thành được thói quen đọc kỹ bài, xác định yêu cầu của bài.

– Nhiều em lúc đầu rất sợ những bài tập trong phân môn luyện từ và câu nhưng sau từng ngày, từng tuần, từng tháng được rèn luyện kĩ năng và phương pháp học các em tiến bộ dần và vì bản thân các em đã hứng thú học tập, các em biết đưa ra những cảm nhận và những câu văn hay, sinh động. Nhờ được luyện tập thực hành như vậy nên khái niệm về lý thuyết các em nắm rất vững. Bản thân các em cũng thu lượm được một số lý luận nho nhỏ, biết phân tích một cách rạch ròi cái đúng, cái sai trong bài làm của bạn và của mình.

– Qua việc giảng dạy theo dõi kết quả của học sinh tôi thấy các em đã có sự tiến bộ rõ rệt. Trong bài kiểm tra định kì môn tiếng việt cuối năm học thì 100 % học sinh đều hoàn thành. Cụ thể, trong tổng số 23 học sinh

Đạt điểm 9,10 có 14 em

Đạt điểm 7,8 có 9 em

Không có em nào điểm dưới 5

Và trong đợt thi khảo sát năng lực cuối năm môn xã hội theo đề của Sở gồm 20 học sinh khối 5, trong đó lớp tôi có 14 em thi và đã đạt được kết quả rất đáng khích lệ. Theo thang điểm 100 các em đều đạt từ 72 điểm trở lên và em Đỗ Thị Ngọc Bích đạt được điểm cao 95 điểm.

– Điều đáng nói là học sinh tiếp thu kiến thức một cách hoàn toàn thoải mái. Các em có được niềm vui khi học phân môn Luyện từ và câu, những kiến thức các em học được dễ dàng ứng dụng vào bất cứ lúc nào. Các em được chơi, được nói, được thể hiện nhận xét của mình, được trao đổi với thầy cô, với bạn bè trong tiết học. Có thể thấy rõ sự chuyển biến của các em từng ngày qua việc giao tiếp với thầy cô, bạn bè. Qua những bài làm các môn học khác, câu cú các em trình bày sáng sủa, rõ nghĩa, dễ nhận thấy ở bài làm phân môn tập làm văn

– Học sinh yêu thích môn Tiếng việt – môn học đem đến biết bao niềm vui, sự hấp dẫn hứng thú các em cùng thi đua học tập, cùng giúp nhau cố gắng vươn lên chan hoà vui tươi trong học tập, trong sinh hoạt.

– Ngoài ra qua việc nghiên cứu đề tài: Một số biện pháp giúp học sinh lớp 5 học tốt phân môn luyện từ và câu này đã góp phần khắc phục được một số sai lầm cho chính bản thân người nghiên cứu và đối tượng học sinh được thực nghiệm như sau:

+ Đối với bản thân: việc nghiên cứu đề tài khoa học này đã giúp tôi nắm vững hơn kiến thức về luyện từ và câu, nhằm phục vụ tốt hơn cho công tác giảng dạy sau này tránh được những sai lầm không đáng có. Đòi hỏi cá nhân phải tự học để đáp ứng sự đòi hỏi của học sinh và lựa chọn phương pháp hợp lý cho từng hoạt động, từng nội dung bài, từng đối tượng học sinh. Giúp tôi luôn nghiên cứu kỹ các bài tập sách giáo khoa để giảng dạy cho phù hợp với trình độ học sinh lớp mình giảng dạy và phát huy tính tích cực của học sinh.

+ Đối với học sinh: các em khắc phục được những sai lầm dù là rất nhỏ, giúp các em có tính tỉ mỉ, nghiêm túc, có tính kỷ luật cao trong học tập. Hình thành nhân cách, góp phần đào tạo con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá – hiện đại hoá đất nước tự chủ, năng động, sáng tạo, tự giải quyết các vấn đề mà cuộc sống đặt ra.

– Tuy kết quả tôi nêu trên hết sức sơ lược và ở phạm vi nhỏ, song nó cũng góp phần động viên tôi trong công tác giảng dạy học sinh. Bé nhỏ như vậy nhưng vô cùng quan trọng đối với một giáo viên còn non nớt kinh nghiệm như tôi trong việc tháo gỡ khó khăn, trong việc tìm ra các biện pháp giúp cho học sinh của mình học tốt phân môn Luyện từ và câu.

 

  1. Đề xuất, kiến nghị

Trên đây là những kinh nghiệm tôi đã đúc kết trong quá trình giảng dạy, tại trường Tiểu học Nam Xá. Mong rằng nó sẽ giúp các thầy, cô giáo đứng lớp tháo gỡ những vướng mắc trong công tác giảng dạy môn tiếng việt nói chung và phân môn luyện từ và câu nói riêng.

Tuy nhiên để thành công và đạt được những kết quả như trên không phải là việc làm đơn giản. Theo tôi :

– Trước hết, giáo viên phải nắm được những nội dung kiến thức của phân môn luyện từ và câu, nắm chắc nội dung chương trình và những yêu cầu cần đạt của chương trình mình đang dạy.

– Phải chấp nhận vấn đề : Cùng một nội dung bài dạy, cùng một thầy giảng nhưng mức tiếp thu của học sinh trong lớp không thể giống như nhau. Điều này đồng nghĩa với việc sẽ có hiện tượng một vài học sinh hiểu nhầm, hiểu sai, chưa thực hành được nội dung bài dẫn đến kết quả học tập chưa đạt theo yêu cầu . Gặp những trường hợp như thế, giáo viên phải bình tĩnh xem xét nguyên nhân từ đâu, có như vậy mới đề ra biện pháp khắc phục hợp lí, có hiệu quả.

– Nếu giáo viên chúng ta vận dụng, cộng với sự nhiệt tình, tâm huyết với nghề, hết lòng vì thế hệ tương lai, tôi tin rằng chắc chắn các thầy, cô giáo cũng sẽ đạt kết quả .

– Trong các buổi thao giảng chuyên đề do trường tổ chức hoặc trong các buổi sinh hoạt chuyên môn của tổ, khối chúng ta cần tăng cường nghiên cứu những nội dung của phân môn luyện từ và câu. Theo tôi, việc làm này là hết sức cần thiết để tất cả giáo viên có thể trao đổi học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau nhằm nâng cao trình độ chuyên môn, phục vụ tốt cho công tác giảng dạy.

Trong quá trình vừa giảng dạy vừa tiến hành nghiên cứu nên chắc chắn rằng không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót. Phần nghiên cứu có thể chưa sâu, chưa sát, tôi thiết nghĩ nếu chỉ nghiên cứu trong phạm vi của đề tài này thì chưa đủ vì thế trong tương lai nếu có điều kiện tiếp tục nghiên cứu, tôi hứa sẽ nghiên cứu hoàn thiện hơn. Rất mong được đón nhận những ý kiến đóng góp quý báu của các đồng nghiệp, các thầy cô giáo và các nhà quản lý giáo dục để đề tài có tính khả thi cao.

Xin trân trọng cảm ơn!

 

                                    TÁC GIẢ SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

                                   

 

 

 

                                            TrÇn ThÞ Minh Hoa

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

 

STT Tên tài liệu
1 Sách giáo khoa Tiếng việt 5
2 Sách giáo viên Tiếng Việt lớp 5
3 Sách thiết kế Tiếng Việt lớp 5
4 Tài liệu kiến thức Tiếng Việt Tiểu học
5 Phương pháp dạy học ở Tiếng việt.
6 Tham khảo tài liệu mạng Internet

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

CƠ QUAN ĐƠN VỊ

ÁP DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

 (Xác nhận, đánh giá, xếp loại)

…………………………………………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………………………………………

 (Ký tên, đóng dấu)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

(Xác nhận, đánh giá, xếp loại)

…………………………………………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………………………………………

 (Ký tên, đóng dấu)